هالوکس والگوس (انحراف شست پا)؛ علل، عوارض، نحوه تشخیص و درمان

انحراف شست پا، یا هالوکس والگوس، شایع‌ترین دفورمیتی پا است؛ به این عارضه بونیون شست پا نیز گفته می‌شود. علت آن هم رشد یک برجستگی استخوانی اضافی به سمت بیرون، در انگشت شست پا است. فشار واردشده به پا در حین راه رفتن، ایستادن طولانی‌مدت و پوشیدن کفش‌های تنگ می‌تواند زمینه‌ساز انحراف استخوان شست پا به بیرون شود.

هالوکس والگوس، علاوه بر مسئله زیبایی می‌تواند بسیار دردناک باشد و بر کیفیت زندگی تأثیر منفی بگذارد. این عارضه در صورت عدم درمان، در مراحل پیشرفته می‌تواند راه رفتن را هم غیرممکن کند. برای درمان شست پای کج در منزل، ابتدا توصیه به پوشیدن کفش مناسب و استفاده از پدهای مخصوص و فاصله دهنده‌های انگشتان پا می‌شود. اگر این روش‌ها، باعث کاهش انحراف انگشت شست پا نشد، آن‌وقت برای درمان نیاز به جراحی است. روش‌های درمان بدون جراحی در مراحل اولیه بسیار مؤثرتر هستند، به همین دلیل مراجعه زودهنگام و آغاز سریع درمان بسیار مهم است. هالوکس والگوس، شیوع بالایی در جامعه دارد؛ این عارضه در زنان و در سنین سالمندی بیشتر دیده می‌شود. همچنین، بونیون انگشت شست پا در افرادی که کف پای صاف یا انگشت چکشی پا دارند، شیوع بالاتری دارد. در ادامه ابتدا دقیق‌تر توضیح می‌دهیم که انحراف شست پا چیست، و سپس با علائم و روش‌های درمان انحراف شست پا بیشتر آشنا می‌شویم.

بونیون یا بیماری هالوکس والگوس چیست؟

اگر عکس هالوکس والگوس را در اینترنت جستجو کنید، با عکس‌هایی از انگشتان دفرمه پا روبه‌رو خواهید شد. بونیون پا، برآمدگی استخوانی است که در قسمت خارجی انگشت شست پا ایجاد می‌شود. این دفورمیتی، در اثر سال‌ها فشار بر روی مفصل شست پا (مفصل متاتارسوفالانژیال یا MTP) به وجود می‌آید و به‌تدریج باعث انحراف شست به سمت بیرون می‌شود. در اصطلاح پزشکی، به این عارضه هالوکس والگوس می‌گویند. این عارضه باگذشت زمان می‌تواند باعث درد، تورم و ایجاد آرتریت در مفصل شست پا شود.

بونیون می‌تواند در یک یا هر دو پا ایجاد شود و همان‌طور که گفتیم این عارضه در زنان و در سنین بالا شایع‌تر است. به‌طورکلی، از هر سه نفر یک نفر از ابتلا به هالوکس والگوس رنج می‌برد.

معرفی انواع بونیون

بیشترین علت انحراف شست پا، تحمل فشار اضافی است؛ اما اختلال شست کج انواع مختلفی دارد که در ادامه آن‌ها را معرفی می‌کنیم:

1. یونیون مادرزادی : یکی از انواع بیماری انحراف انگشت شست پا، خود را از نوزادی نشان می‌دهد؛ به این صورت که نوزادان با شست کج به دنیا می‌آیند
2. یونیون نوجوانان: عارضه بیرون‌زدگی استخوان شست پا برای نوجوانان، یکی دیگر از انواع بیماری هالوکس والگوس است. این بیماری افرادی با کمتر از 18 سال را درگیر می‌کند
3. بونیون خیاط (بنیونت): بونیون خیاط در پایه انگشت کوچک شکل می‌گیرد. این مدل از بونیون به دلیل پوشیدن کفش‌های غیراستاندارد اتفاق می‌افتد. همچنین درصورتی‌که فعالیت‌های افراد به دیگر انگشتان فشار وارد کند، بونیون خیاط به وجود می‌آید

علت کج شدن انگشت شست پا چیست؟

برای ابتلا به قوز شست پا، نمی‌توان یک دلیل مشخص آورد. درواقع می‌توان گفت تأثیر هم‌زمان چندین عامل مختلف در ایجاد این بیماری نقش دارد. ژنتیک یکی از عوامل مؤثر در ابتلا به آن است. برخی ژن‌ها، باعث انعطاف‌پذیری بیشتر رباط‌ها شده و به‌این‌ترتیب احتمال به وجود آمدن بونیون را بیشتر می‌کنند. به همین دلیل این عارضه تا حدی زمینه ارثی و خانوادگی دارد.

پوشیدن کفش نامناسب و تنگ، ایستادن طولانی‌مدت و فشاری که در حین راه رفتن به پا وارد می‌شود، در کسانی که زمینه ارثی بیماری را دارند، می‌تواند علت هالوکس والگوس و انحراف شست پا باشد. داشتن برخی از ریسک فاکتورها هم احتمال ابتلا به آن را افزایش می‌دهد؛ این عوامل عبارت‌اند از:

• سابقه خانوادگی ناهنجاری‌های پا، مانند قوز شست پا و صافی کف پا
• وارد شدن آسیب به پا
• بیماری‌های التهابی که باعث درگیری مفاصل پا می‌شوند، مانند آرتریت روماتوئید

علائم انحراف شست پا

بونیون شست پا، همان‌طوری که از اسم آن مشخص است، برآمدگی شلغم مانندی در سطح خارجی انگشت پا است که می‌تواند قرمز، متورم و دردناک باشد. در ادامه از علائم آن، می‌توان موارد زیر را نام برد:

• ناتوانی در خم کردن انگشت شست پا، یا احساس درد و سوزش شدید هنگام تلاش برای خم کردن آن
• ناتوانی در پوشیدن کفش‌های معمولی
• ضخیم شدن پوست یا ایجاد میخچه در پا
• انگشت چکشی (سفت شدن و دردناک شدن تاندون‌های انگشت شست پا)
• بی‌حسی در انگشت شست

نحوه تشخیص بیماری هالوکس والگوس

در حالت کلی کج‌شدن انگشت شست پا با معاینات فیزیکی قابل‌تشخیص است؛ به این صورت که پزشک بعد از معاینه پای بیمار، علائم انحراف شست پا را بررسی می‌کند. مهمترین علائمی که برای تشخیص بیماری هالوکس والگوس بررسی می‌شود را در ادامه معرفی می‌کنیم:

• قرمزشدن و به‌وجودآمدن توپ بزرگ در مفصل متاتارسوفالانژیال
• انحراف انگشت پا به پهلو
• چرخش انگشت شست روی محور خود
• قرمز و ایجاد پینه در زیر توپی انگشت پا
• متاتارس انگشت دوم تا چهارم
• انعطاف‌پذیری فعال انگشت شست پا

البته برای اطمینان از تشخیص و درمان هالوکس والوکس، باید به کلینیک پا مراجعه کنید.

عوارض هالوکس والگوس

ابتلا به هالوکس والگوس، علاوه بر دردناک بودن این التهاب و عوارضی مانند ناتوانی در پوشیدن کفش‌های معمولی و … عوارض جانبی نیز به دنبال خواهد داشت. تحقیقات نشان می‌دهد ابتلا به این عارضه می‌تواند مشکلات زیر را هم به دنبال داشته باشد:

• ایجاد خارهای استخوانی
• بورسیت (التهاب کیسه‌های پر از مایعی که در اطراف مفاصل قرار دارند)
• چکشی شدن انگشتان
• آرتروز و التهاب مفاصل

انحراف انگشت پا در چه افرادی شایع تر است؟

آمارها نشان می‌دهند که بین هر 4 ایرانی، یکی از آن‌ها با انحراف استخوان شست پا مواجه است. این بیماری بیشتر در بین زنان مرسوم است و می‌تواند روی یک یا هر دو پا تأثیر بگذارد. همچنین افراد با سن‌های بالاتر بیشتر در معرض ابتلا به بیماری هالوکس والگوس قرار می‌گیرند.

البته به‌طورکلی این بیماری جدای از عوامل وراثتی، برای تمامی افرادی که از کفش‌های نامناسب استفاده می‌کنند یا فشار روی پاهای آن‌ها قرار می‌گیرد، بیشتر اتفاق می‌افتد. بر همین اساس نمی‌توان تنها گروه خاصی از افراد را مستعد این بیماری بدانیم و تهدید شست کج برای همه افراد وجود دارد.

روش‌های درمان هالوکس والگوس

احتمالاً این سؤال برای شما هم پیش‌آمده که انحراف شست پا چگونه درمان می‌شود؟ متأسفانه باید بگوییم که بونیون‌ها پس از تشکیل، دیگر از بین نمی‌روند و بنابراین درمان هالوکس والگوس، بر مدیریت و تسکین علائم تمرکز دارد. این درمان به دو بخش خانگی و پزشکی تقسیم می‌شود. برای درمان کجی شست پا در منزل می‌توانید روش‌های زیر را امتحان کنید:

• نوارها و پدهای مخصوص بونیون: پدهای بدون نسخه که برای درمان بونیون طراحی‌شده‌اند، می‌توانند التهاب را کاهش داده و شدت درد را کم کنند. همچنین می‌توان از نوارهای طبی، برای نگه‌داشتن پا در وضعیت صحیح استفاده کرد.
• تغییر کفش و استفاده از کفش مناسب: برای کم کردن فشار وارد به انگشتان پا، می‌توان از کفش‌هایی که پنجه پهن‌تری دارند، استفاده کرد. همچنین می‌توانید با کمک وسایل مخصوص، پنجه کفش‌های قبلی خود را پهن‌تر کنید.
• مسکن‌ها: استفاده از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)، در کنار استفاده از کمپرس یخ، می‌تواند به کاهش درد و التهاب در محل ضایعه کمک کند.

اگر روش‌های بالا برای شما پاسخگو نبود، پزشک ارتوپد یکی از روش‌های زیر را پیشنهاد خواهد داد یا به‌صورت ترکیبی، مجموعه‌ای از درمان‌ها را برای رسیدن به نتیجه مطلوب دنبال می‌کند:

• کفش‌های ارتوپدی: کفش‌های ارتوپدی مخصوص، می‌توانند به اصلاح وضعیت پا و کاهش میزان انحراف شست پا کمک کنند. بستن آتل در طول شب نیز می‌تواند به بهبودی و کاهش علائم در برخی افراد کمک کند.
• فیزیوتراپی: ماساژ، فیزیوتراپی و اولتراسوند درمانی، با کاهش چسبندگی‌های بافت نرم به کاهش درد و التهاب ناشی از بونیون کمک می‌کنند. در واقع تمرین‌هایی وجود دارند که می‌توانند به بهبود قدرت عضلانی اطراف بونیون کمک کنند و به‌این‌ترتیب، وضعیت طبیعی پا را بهبود ببخشند.
• تزریق موضعی داروهای استروئیدی: تزریق موضعی داروهای استروئیدی، می‌تواند به کاهش درد و التهاب در مفصل درگیر کمک کند. اما اگر تزریق استروئیدها به‌دفعات زیاد انجام شود یا به خود مفصل تزریق شود، ممکن است باعث ایجاد عوارضی شود. تزریق استروئیدها، اغلب در موارد شدید بیماری و در صورت عدم پاسخ مناسب به سایر درمان‌ها، برای به تعویق انداختن یا جلوگیری از جراحی انجام می‌شود.
• جراحی: جراحی در مواردی توصیه می‌شود که درمان‌های غیر جراحی به بهبود وضعیت بیمار کمکی نکنند و شدت ضایعه به حدی باشد که راه رفتن را برای بیمار سخت کند. به جراحی که برای درمان هالوکس والگوس انجام می‌شود، بونیونکتومی می‌گویند. در طی این جراحی، پزشک بونیون را برداشته و سپس انگشت‌ها را مجدداً با هم تراز می‌کند تا انحراف ایجادشده در اثر رشد بونیون اصلاح شود.

تمرینات ورزشی برای درمان هالوکس والگوس

یکی از راه‌های درمان انحراف شست پا در خانه، انجام تمرینات مختلف ورزشی است. اگر بخواهید به درمان هالوکس والگوس بدون جراحی بپردازید، حتما تمرینات ورزشی زیر را انجام دهید:

1. گرفتن اشیا با انگشتان پا: برای این کار باید دستمالی را روی زمین بیندازید و با پای‌برهنه جسم را از زمین بردارید و بعد از استراحت پاها مجدد این کار را انجام دهید
2. انداختن تیله‌ها: در این تمرین هم باید چند تیله کوچک را از زمین بردارید و در کاسه بیندازید و چند بار تکرار کنید
3. کشش انگشتان پا: با استفاده از انگشتان دست، انگشت پای منحرف شده را با استفاده از حرکات کششی به حالت طبیعی برگردانید و چند دقیقه نگه‌دارید
4. کشش انگشتان در جهت مخالف: دو طرف کش را به انگشتان شست دو تا پا وصل کنید و شروع به کشیدن آن‌ها در جهت مخالف کنید. بعد از چند ثانیه صبرکردن، دوباره پاها را به حالت اول برگردانید

حتما برای درمان خانگی هالوکس والگوس با پزشک متخصص مشورت کنید تا با انجام تمرینات مناسب، بهترین نتیجه را در بهبودی شاهد باشید.

عوارض جراحی هالوکس والگوس

هنگامی که مشکل انحراف استخوان کنار شست پا شدید باشد، برای درمان هالوکس والوکس نیاز به جراحی پیدا می‌شود. این جراحی در اغلب موارد خطر خاصی ندارد و نتیجه موفقیت‌آمیزی دارد؛ اما در برخی از موارد عوارض زیر را برای فرد بیمار به وجود می‌آورد:

• عفونت: یکی از عوارض عمل جراحی هالوکس والوکس، عفونت پوستی است که با تجویز آنتی‌بیوتیک برطرف می‌شود
• تغییر شکل مجدد انگشتان: ممکن است که چند ماه بعد از عمل، دوباره استخوان بونیون رشد کند و نیاز به جراحی مجدد وجود داشته باشد
• مشکلات استخوان: این عارضه اغلب بسیار نادر است؛ اما ممکن است که جریان خون در قسمت خاصی از استخوان پا متوقف شود
• مشکلات عصبی: ممکن است که در طول جراحی به اعصاب آسیب وارد شود و بیمار احساس بی‌حسی و مورمورشدن پیدا کند. البته این موضوع خودبه‌‎خود برطرف می‌شود
• مشکلات ناشی از تجهیزات جراحی: شل‌شدن پیچ‌ها، پین‌ها و دیگر تجهیزات جراحی می‌تواند مشکلات مختلفی مانند خارش را ایجاد کند

البته به‌‎غیر از این موارد، در هر عمل جراحی امکان لخته‌شدن خود، مشکلات قلبی و ریوی، خونریزی و سفتی ناحیه عمل‌شده وجود دارد. بیمارانی که با این عوارض مواجه شدند، باید در اسرع‌وقت به پزشک مراجعه کنند.

مراقبت های پس از عمل کج شدن شست پا

بعد از انجام عمل بیماران باید اقدامات مختلفی را برای بهبودی و اصلاح عوارض این بیماری انجام دهند. در ادامه برخی از موارد مربوط به مراقبت‌های درمان هالوکس والوکس را معرفی می‌کنیم:

1. اصلاح نحوه راه‌رفتن: بعد از عمل جراحی نباید فشاری روی انگشت شست وارد شود؛ بنابراین ممکن است که بیماران مجبور به راه‌رفتن روی یک سمت پای خود شوند تا تعادل بین انگشتان فراهم شود
2. مصرف داروهای کاهش درد: برای کاهش درد عضلات و مفاصل پا ناشی از عمل جراحی، پزشک داروهای مختلفی مانند مسکن، تحریک الکتریکی عصب از راه پوست و فیزیوتراپی را تجویز می‌کند
3. استفاده از کفش مناسب: یکی از اقدامات مهم بعد از عمل جراحی، انتخاب کفش‌های جدید و متناسب با فرم پا است؛ از همین رو بهتر است که با مشورت پزشک خود، بهترین کفش را تهیه کنید

آیا می توان از کج شدن انگشت شست پا جلوگیری کرد؟

در حالت کلی پیشگیری از بیماری هالوکس والگوس بسیار سخت است؛ اما مهمترین روش برای پیشگیری از آن، پوشیدن کفش مناسب است. بر همین اساس در ادامه برخی از نکات مهم در خصوص انتخاب بهترین کفش برای جلوگیری از شست کج را معرفی می‌کنیم:

• کفش‌های نوک‌باریک نپوشید
• در هنگام خرید کفش، حتما به هماهنگی ساخت آن بر اساس فرم پاهای خود دقت کنید؛ چرا که اندازه کفش‌ها، با هم متفاوت است
• کفش شما نباید هیچ فشار یا آسیبی به پاهای شما وارد کنند

 چه زمانی باید برای قوز شست پا به پزشک مراجعه کنیم؟

کج شدن انگشت شست پا به طور معمول مشکل بزرگی را برای فرد ایجاد نمی‌کند؛ اما اگر به علائم زیر برخورد کردید، حتما به پزشک مراجعه کنید:

• احساس درد شدید در پا یا انگشتان
• مشکل در راه‌رفتن یا حرکت‌دادن پا
• وجود برآمدگی در نزدیک پایه انگشت شست پا
• تورم در انگشتان پا یا اطراف آن

سخن پایانی

در این مطلب به این پرسش پاسخ دادیم که هالوکس والگوس پا چیست و درمان‌های خانگی و پزشکی آن را بررسی کردیم. دیدیم که قوز انگشت پا یا انحراف شست پا، شکایت بسیار شایعی است که تا حد زیادی زمینه ارثی و خانوادگی دارد. انحراف انگشت پا، می‌تواند باعث درد و التهاب در مفصل MTP شست پا شده و در موارد پیشرفته، حتی راه رفتن را هم سخت کند. درمان این مسئله، به دو شیوه جراحی و غیر جراحی انجام می‌شود.

درمان هالوکس والگوس بدون جراحی، شامل اقداماتی مانند استفاده از پدها و نوارهای طبی مخصوص، استفاده از کفش‌های ارتوپدی، کمک گرفتن از داروهایی مانند NSAIDها برای کاهش درد و التهاب و درنهایت تزریق موضعی کورتیکواستروئیدها می‌شود. در صورت عدم پاسخ به درمان، باید جراحی انجام شود. توجه کنید عدم درمان، می‌تواند به عوارض جدی مانند آرتروز ختم شود.

سوالات متداول

• علت اصلی انحراف انگشت پا چیست؟

شایع‌ترین علت انحراف شست پا عوامل ژنتیکی و وراثتی است. اما استفاده از کفش‌های نامناسب مانند کفش‌های تنگ، نوک باریک یا پاشنه بلند نیز می‌تواند روند ایجاد یا تشدید این انحراف را سرعت ببخشد. در برخی موارد، بیماری‌هایی مانند آرتروز یا صافی کفا پا هم در بروز آن نقش دارند.

• آیا قوز شست پا فقط با جراحی درمان می‌شود؟

خیر. در مراحل اولیه یا موارد خفیف، درمان‌های غیرجراحی مانند استفاده از آتل، کفی طبی، فیزیوتراپی، تعویض کفش و تمرینات اصلاحی می‌توانند موثر باشند. اما در موارد شدیدتر یا زمانی که درد و اختلال در راه رفتن وجود دارد، جراحی بهترین گزینه برای اصلاح انحراف و بازگردانی عملکرد طبیعی پا است.

• بعد از عمل انحراف انگشت پا، چه مدت طول می‌کشد تا بتوانم راه بروم؟

مدت زمان بهبودی بسته به نوع جراحی و شدت انحراف متفاوت است. اما معمولا بین 4 تا 6 هفته زمان نیاز است تا فرد بتواند بدون درد راه برود. پزشک ممکن است استفاده از کفش طبی مخصوص، محدودیت در فعالیت‌ها و انجام تمرینات فیزیوتراپی را در دوران نقاهت توصیه کند.